Giữa nhịp mua sắm cuối năm, chợ Tam quan Làng Vân vẫn giữ nét riêng của một phiên chợ làng: họp dưới không gian chùa, bán chủ yếu nông cụ và đồ Tết, đề cao sự nhã nhặn và gặp gỡ hơn là mua bán ồn ào.
Một năm chỉ có một phiên
Chợ Vân, thường được gọi là chợ Tam quan, họp vào ngày 25 tháng Chạp âm lịch. Chính đặc điểm “mỗi năm một lần” làm nên sức hấp dẫn của phiên chợ. Người dân đi chợ không chỉ để mua đồ Tết mà còn để gặp người quen, hỏi thăm nhau sau một năm làm ăn và cảm nhận không khí đoàn tụ trước thềm năm mới.
Với người xa quê, phiên chợ là một dấu mốc thời gian. Chỉ cần nhắc đến ngày 25 tháng Chạp, nhiều ký ức về đường làng, sân chùa, mùi hương, lá dong, trầu cau và tiếng chào hỏi lại trở về.
Vì sao gọi là chợ Tam quan?
Theo lời kể được báo chí địa phương ghi lại, từ khoảng thế kỷ XVII làng đã có chợ. Sau khi tam quan chùa được xây dựng, dân làng mở phiên chợ cuối năm tại khu đất dưới sân chùa; từ đó hình thành tên gọi chợ Tam quan. Tên “chợ Vân” gắn trực tiếp với tên làng.
Cách lý giải này thuộc ký ức cộng đồng và cần tiếp tục đối chiếu với văn bia, tư liệu chùa và các bản ghi chép cổ. Dù vậy, mối liên hệ giữa chợ và không gian tôn giáo là đặc điểm nổi bật, chi phối cả loại hàng hóa lẫn cách ứng xử của người đi chợ.
Những món hàng mang hương vị Tết quê
Chợ chủ yếu bày bán vật dụng nhà nông và đồ dùng chuẩn bị Tết: đòn gánh, giần, sàng, nong, nia, rổ, rá, cuốc, xẻng, dao, thớt; cùng lá dong, lạt, chuối xanh, trầu cau, hương hoa, bồ kết và rau mùi.
Theo ghi nhận của báo chí, do chợ họp trong không gian tâm linh nên truyền thống hạn chế những mặt hàng bị coi là uế tạp hoặc gắn với sát sinh. Người bán và người mua nói năng nhỏ nhẹ, tránh tranh giành, tạo nên sắc thái khác với nhiều phiên chợ thương mại thông thường.
Đi chợ để gặp nhau
Câu nói “muốn gặp nhau, cứ đến chợ” thể hiện chức năng xã hội của phiên chợ. Trong một cộng đồng có người đi làm ăn xa, chợ cuối năm là nơi nối lại quan hệ họ hàng, láng giềng và bạn bè. Một cuộc gặp ngắn, một lời chúc Tết hay một món quà nhỏ đều có thể trở thành ký ức dài lâu.
Vì vậy, giá trị của chợ Tam quan không thể đo chỉ bằng lượng hàng hóa hay doanh thu. Phiên chợ là một nghi thức cộng đồng trước năm mới, nơi con người xác nhận rằng mình vẫn thuộc về làng và vẫn nhớ những mối quan hệ đã nuôi dưỡng mình.
Gợi ý dành cho người đến thăm
Người muốn trải nghiệm chợ nên đến sớm vào sáng 25 tháng Chạp âm lịch, theo dõi thông báo của địa phương và ưu tiên đi bộ khi vào khu vực đông người. Trang phục cần lịch sự vì chợ gắn với không gian chùa; không tự ý chụp cận mặt người cao tuổi, trẻ em hoặc người bán hàng nếu chưa xin phép.
Nên mua vừa đủ, hạn chế mặc cả gay gắt, không chen lấn và không xả rác. Việc thưởng thức phiên chợ bằng thái độ tôn trọng sẽ giúp truyền thống tiếp tục tồn tại mà không bị biến thành một “sân khấu du lịch” xa lạ với cư dân.
Bảo tồn phiên chợ trong điều kiện mới
Để chợ Tam quan được duy trì bền vững, cần ghi chép lịch sử, lập danh mục hàng hóa truyền thống, phỏng vấn người bán lâu năm và xây dựng phương án phân luồng, vệ sinh, phòng cháy, an toàn thực phẩm. Biển giới thiệu nên ngắn gọn, có tiếng Việt và tiếng Anh, đồng thời chỉ rõ đây là phiên chợ văn hóa chứ không phải hội chợ thương mại. Kho ảnh số về chợ cần lưu thông tin năm chụp, vị trí, tên người chụp và sự đồng ý của nhân vật. Những chi tiết tưởng nhỏ sẽ giúp các thế hệ sau nhận ra phiên chợ đã thay đổi ra sao nhưng vẫn giữ được tinh thần gặp gỡ, nhã nhặn và hướng về cội nguồn.