Tiếng Việt | English
Làng Vân Trang tin về Làng Vân, Phường Vân Hà, Bắc Ninh
⌕ Đến Làng Vân
Làng Vân

Làng Vân

Làng Vân, tên chữ là Yên Viên, là một làng quê cổ bên bờ Bắc sông Cầu, hội tụ nhiều lớp di sản đặc sắc của vùng Kinh Bắc: nghề nấu rượu truyền thống, lễ hội Vật cầu nước, hệ thống đình, đền, chùa, phiên chợ Tam Quan, tục kết chạ và một đời sống cộng đồng bền chặt. Trải qua nhiều biến đổi, Làng Vân hôm nay vẫn là một “di sản sống”, nơi truyền thống được gìn giữ và tiếp nối trong nhịp sống hiện đại.

LỊCH SỬ VĂN HÓA - LỄ HỘI BẮC GIANG - Thông tin du lịch Bắc Giang

Làng Vân – miền di sản sống bên dòng sông Cầu

Nằm bên bờ Bắc sông Cầu, Làng Vân là một miền quê cổ mang đậm dấu ấn văn hóa Kinh Bắc. Làng có tên chữ là Yên Viên, nay thuộc tổ dân phố Yên Viên, phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh. Từ bao đời nay, dòng sông không chỉ bồi đắp phù sa, nuôi dưỡng ruộng đồng và đời sống cư dân mà còn mở ra những tuyến giao lưu văn hóa, sản vật và con người giữa hai bờ. Chính trong không gian ấy, một cộng đồng làng bền chặt đã hình thành, tạo nên những giá trị riêng có về lịch sử, tín ngưỡng, nghề nghiệp và phong tục.

Nhắc đến Làng Vân, người ta thường nhớ ngay tới rượu Làng Vân và lễ hội Vật cầu nước. Tuy nhiên, chiều sâu của làng không chỉ nằm ở hai di sản nổi tiếng ấy. Đó còn là một chỉnh thể văn hóa gồm đền, chùa, bến nước, sân hội, nghề truyền thống, chợ quê, tục kết chạ, nếp sống gia đình và ký ức của nhiều thế hệ. Mỗi thành tố vừa có đời sống riêng, vừa liên kết với nhau, tạo thành bản sắc của một làng quê lâu đời bên dòng sông Cầu.

Một làng cổ mang tên Yên Viên

Tên gọi Yên Viên gợi lên hình ảnh một miền đất thanh bình, nơi con người quần tụ và gây dựng cuộc sống trong sự gắn bó với ruộng đồng, sông nước. Qua những tư liệu còn lưu giữ tại di tích, văn bia, thần tích, gia phả và ký ức dân gian, có thể thấy lịch sử Làng Vân được bồi tụ qua nhiều thế kỷ. Những biến động của đất nước, sự thay đổi địa giới hành chính và quá trình chuyển đổi kinh tế đã làm diện mạo làng không ngừng thay đổi, nhưng tên làng, lệ làng và tình cảm cộng đồng vẫn được trao truyền.

Một dấu mốc thường được người dân nhắc đến với niềm tự hào là vào năm Tự Đức thứ 22, tức năm 1869, làng Yên Viên được ban tặng bốn chữ “Mỹ tục khả phong” – ghi nhận những phong tục tốt đẹp đáng được biểu dương và lưu truyền. Danh hiệu ấy không chỉ nói về một thời kỳ lịch sử, mà còn phản ánh cách cộng đồng nhìn nhận chính mình: trọng nghĩa tình, tôn kính tổ tiên, giữ gìn phép tắc và đề cao sự hòa thuận trong làng xóm.

Lịch sử của Làng Vân vì thế không nên chỉ được kể bằng những mốc niên đại. Lịch sử ấy còn hiện diện trong cách gọi địa danh, trong những câu chuyện của người cao tuổi, trong các ngày lễ, trong mối quan hệ giữa các dòng họ, trong gian thờ của mỗi gia đình và trong sự trở về của những người con xa quê.

Không gian văn hóa gắn với sông nước và tín ngưỡng

Độc đáo lễ khai hội Hội vật cầu nước làng Vân

Không gian truyền thống của Làng Vân được tổ chức quanh những địa điểm có ý nghĩa đặc biệt đối với cộng đồng. Trong đó, Đền Chính, còn được gọi là Đền Hạ hay Đền Vân, là trung tâm tín ngưỡng quan trọng và là nơi diễn ra nhiều nghi thức của lễ hội Vật cầu nước. Khu di tích gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tam Giang Trương Hống – Trương Hát, những nhân vật được dân gian tôn kính như các vị thần có công giữ nước và che chở cho cư dân ven sông. Hiện nay, nơi đây được xác định là khu di tích quốc gia và tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong đời sống văn hóa của cộng đồng Yên Viên.

Cùng với đền là hệ thống chùa, các không gian thờ tự, cây cổ thụ, sân hội, bến nước, đường làng và những địa điểm gắn với nghề nấu rượu. Những nơi ấy không tồn tại tách biệt mà liên hệ mật thiết với đời sống hằng ngày. Đền là nơi thực hành tín ngưỡng; chùa là nơi gửi gắm đời sống tâm linh; sân hội là nơi cộng đồng gặp gỡ; bến sông từng là đầu mối giao thông và trao đổi hàng hóa; còn những nếp nhà trong làng là nơi nghề nghiệp, phong tục và ký ức gia đình được gìn giữ.

Sông Cầu là một phần không thể tách rời của không gian văn hóa ấy. Dòng sông vừa là ranh giới tự nhiên, vừa là con đường nối Làng Vân với các làng quê lân cận. Nhịp nước, bãi bồi, mùa lũ và những chuyến đò xưa đã tác động tới phương thức sản xuất, cảnh quan và cách con người cảm nhận về quê hương. Bởi vậy, bảo tồn Làng Vân không chỉ là bảo tồn một vài công trình kiến trúc, mà còn phải gìn giữ mối quan hệ giữa di tích, cảnh quan ven sông và đời sống cư dân.

Rượu Làng Vân – kết tinh của tri thức và danh tiếng làng nghề

Rượu Làng Vân – Đặc sản Kinh Bắc

Rượu Làng Vân là sản vật làm nên danh tiếng của vùng đất này trong nhiều thế hệ. Nghề nấu rượu tại Yên Viên đã có lịch sử hàng trăm năm và từng là nguồn sinh kế quan trọng của nhiều gia đình. Qua thời gian, tên gọi rượu Vân hay rượu Làng Vân không còn chỉ dùng để chỉ một loại đồ uống, mà đã trở thành một dấu hiệu nhận diện quê hương.

Đằng sau mỗi mẻ rượu là cả một hệ thống tri thức dân gian: lựa chọn và xử lý nguyên liệu, chuẩn bị men, kiểm soát nhiệt độ, thời gian ủ, kỹ thuật chưng cất, bảo quản và đánh giá chất lượng. Nhiều công đoạn phụ thuộc vào kinh nghiệm cảm quan của người làm nghề – từ nhìn, ngửi, nếm đến lắng nghe sự biến đổi trong quá trình lên men và chưng cất. Những kinh nghiệm ấy được tích lũy qua lao động lâu dài, thường truyền từ thế hệ trước sang thế hệ sau trong phạm vi gia đình và cộng đồng nghề.

Giá trị của rượu Làng Vân vì thế không chỉ nằm trong sản phẩm cuối cùng. Quan trọng hơn là tri thức nghề, đạo đức của người sản xuất, cách lựa chọn nguyên liệu, sự tôn trọng chất lượng và uy tín cộng đồng. Trong đời sống truyền thống, rượu còn hiện diện trong lễ nghi, cưới hỏi, giỗ chạp, tiếp khách và những cuộc gặp gỡ. Chén rượu là lời chào, là sự kết nối, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi thái độ sử dụng văn minh, có trách nhiệm và phù hợp với pháp luật.

Ngày nay, nghề rượu đứng trước yêu cầu đổi mới về tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm, bao bì, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu. Bài toán đặt ra là phải phát triển sản phẩm theo hướng hiện đại mà không làm mất bản sắc và tri thức cốt lõi của nghề. Bảo tồn rượu Làng Vân do đó phải bắt đầu từ việc tôn trọng chủ thể văn hóa – những gia đình, nghệ nhân và người thợ đang trực tiếp giữ nghề.

Vật cầu nước – sức mạnh, tín ngưỡng và tinh thần cộng đồng

Nếu rượu Làng Vân là kết tinh của lao động và tri thức nghề thì Vật cầu nước là biểu tượng nổi bật của đời sống lễ hội. Trò diễn được tổ chức trên sân bùn trước khu vực Đền Chính, nơi các quân cầu tranh một quả cầu lớn trong điều kiện mặt sân ngập nước và trơn trượt. Người tham gia phải có sức khỏe, sự khéo léo, khả năng phối hợp và tinh thần kỷ luật cao.

Vật cầu nước không đơn thuần là một cuộc thi sức mạnh. Các nghi thức chuẩn bị, việc lựa chọn quân cầu, trình Thánh, đưa cầu ra sân, tiếng trống, trang phục và luật chơi đều mang ý nghĩa văn hóa, tín ngưỡng. Hình ảnh quả cầu, sân nước và cuộc tranh cầu thường được cộng đồng lý giải trong mối liên hệ với tín ngưỡng nông nghiệp, ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống yên bình.

Ngày 12 tháng 1 năm 2022, Lễ hội Vật cầu nước Làng Vân được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này khẳng định giá trị tiêu biểu của lễ hội, đồng thời đặt ra trách nhiệm lớn hơn đối với cộng đồng và chính quyền trong việc bảo vệ không gian thiêng, duy trì nghi thức, truyền dạy tri thức và tổ chức lễ hội an toàn, đúng bản sắc.

Điều làm nên sức sống của lễ hội không chỉ là những trận tranh cầu sôi động, mà còn là sự tham gia của cả làng. Người thực hiện nghi lễ, người chuẩn bị sân, người giữ đền, quân cầu, các gia đình phục vụ lễ hội, người cao tuổi truyền lại lệ làng và những người trẻ hỗ trợ tổ chức – tất cả cùng tạo nên một hoạt động văn hóa cộng đồng thực sự.

Phong tục đẹp và nghĩa tình kết chạ

Một trong những nét đặc sắc của Làng Vân là tục kết chạ giữa Yên Viên và Đống Gạo, còn gọi là Ngũ Xá, ở phía bên kia sông Cầu. Trải qua nhiều thế hệ, người dân hai làng coi nhau như anh em, cùng tham dự lễ hội, hỗ trợ nhau khi có việc chung và giữ gìn những nghi thức giao hảo được truyền lại từ cha ông. Tình chạ không chỉ tồn tại trong nghi lễ ở đình, đền mà còn đi vào đời sống thường nhật, thể hiện qua sự giúp đỡ khi một bên gặp khó khăn hoặc có công việc lớn.

Tục kết chạ cho thấy văn hóa làng truyền thống không khép kín. Bên cạnh ý thức bảo vệ danh dự và bản sắc riêng, cư dân Làng Vân còn xây dựng những mối quan hệ bền vững với cộng đồng lân cận. Trong bối cảnh hiện nay, tinh thần ấy vẫn mang ý nghĩa sâu sắc: tôn trọng khác biệt, giữ chữ tín, sống có trách nhiệm và biết tương trợ lẫn nhau.

Chợ Tam Quan – một phiên chợ của ký ức và nếp sống

Làng Vân còn có một phiên chợ đặc biệt: chợ Tam Quan, thường họp vào ngày 25 tháng Chạp. Theo tư liệu văn bia, chợ ở khu vực này đã xuất hiện từ thế kỷ XVII. Về sau, khi tam quan chùa làng được xây dựng, phiên chợ cuối năm được tổ chức tại khu vực sân chùa và dần trở thành một nét sinh hoạt riêng có của địa phương.

Chợ chủ yếu bày bán nông cụ, đồ dùng gia đình và những vật phẩm phục vụ ngày Tết như lá dong, lạt buộc, trầu cau, hương hoa và các sản vật quê. Do họp trong một không gian gắn với chùa, người dân giữ lệ hạn chế những mặt hàng sát sinh, uế tạp. Người mua và người bán giao tiếp nhẹ nhàng, không quá đặt nặng việc lời lãi. Bởi vậy, đi chợ Tam Quan không chỉ là mua sắm mà còn là dịp gặp gỡ, hỏi thăm và cùng cảm nhận không khí Tết đang về.

Trong đời sống hiện đại, nhiều món đồ có thể được mua dễ dàng ở bất cứ đâu, nhưng phiên chợ vẫn có giá trị bởi nó lưu giữ ký ức về một nền kinh tế làng, về thái độ ứng xử nơi công cộng và về nhu cầu gặp gỡ của cộng đồng vào thời điểm chuyển giao năm cũ – năm mới.

Đời sống cộng đồng trong nhịp đổi thay

Làng Vân hôm nay không còn là một làng quê biệt lập. Giao thông, nhà ở, phương thức sản xuất, giáo dục, thông tin và các mối quan hệ xã hội đều đã thay đổi. Nhiều người dân làm việc ngoài địa phương; thế hệ trẻ tiếp cận nhanh với công nghệ và những cách sống mới; hoạt động sản xuất cũng phải thích ứng với yêu cầu của thị trường.

Tuy vậy, những giá trị truyền thống vẫn hiện diện trong đời sống. Người dân tiếp tục chăm lo di tích, duy trì lễ hội, thờ cúng tổ tiên, giữ gìn quan hệ họ hàng và hướng về quê hương. Những người con xa quê, dù sinh sống ở nhiều vùng miền hoặc ở nước ngoài, vẫn đóng góp công sức, tư liệu và kinh nghiệm cho các hoạt động chung của làng.

Thách thức lớn nhất hiện nay là làm thế nào để truyền thống không bị biến thành một hình thức trình diễn xa rời cộng đồng. Di sản chỉ thật sự sống khi người dân còn hiểu, còn thực hành và còn nhận thấy giá trị của nó trong cuộc sống. Vì thế, việc bảo tồn cần gắn với giáo dục thế hệ trẻ, xây dựng sinh kế bền vững, bảo vệ môi trường, chỉnh trang cảnh quan, phát triển du lịch có trách nhiệm và ứng dụng công nghệ để lưu giữ tư liệu.

Gìn giữ ký ức, mở hướng cho tương lai

Lịch sử Làng Vân không phải là một câu chuyện đã khép lại. Mỗi bức ảnh cũ, mỗi gia phả, sắc phong, văn bia, dụng cụ nấu rượu, câu chuyện truyền khẩu hay ký ức của một người cao tuổi đều có thể bổ sung một mảnh ghép cho diện mạo của làng. Việc số hóa và hệ thống hóa những tư liệu ấy sẽ giúp các thế hệ sau có điều kiện tiếp cận lịch sử quê hương một cách đầy đủ và đáng tin cậy hơn.

Cùng với bảo tồn di tích vật thể, cần chú trọng ghi chép tri thức nghề, nghi thức lễ hội, cách gọi địa danh, phong tục gia đình, câu chuyện của các dòng họ và những biến đổi trong đời sống đương đại. Trong quá trình đó, người dân Làng Vân phải là chủ thể: được cung cấp tư liệu, được tham gia xác minh, được quyết định phạm vi công bố và được hưởng lợi từ các hoạt động phát huy di sản.

Từ dòng sông Cầu, những nếp nhà, mùi men rượu, tiếng trống hội, sân cầu đầy bùn nước đến phiên chợ cuối năm và nghĩa tình giữa những cộng đồng kết chạ, Làng Vân đã tạo nên một bản sắc không dễ trộn lẫn. Đó là bản sắc được hình thành từ lao động, lòng tôn kính tiền nhân, ý thức cộng đồng và khả năng thích ứng qua nhiều biến động.

Làng Vân hôm nay vừa là nơi để trở về, vừa là không gian để khám phá và học hỏi. Gìn giữ Làng Vân không chỉ nhằm lưu lại những dấu tích của quá khứ, mà còn để trao cho tương lai một cộng đồng biết trân trọng nguồn cội, một cảnh quan nhân văn và một di sản tiếp tục sống trong chính đời sống của con người.

Làng Vân

Bài viết về Làng Vân

Những bài viết, câu chuyện và tư liệu mới về Làng Vân.

01/03/2020

“Văn hóa làng Vân”

Có một trạng thái tâm hồn mà một bộ phận nhân loại cố tránh không đụng đến, đấy là nỗi buồn. Người ta biết nó có nhưng tránh…

Xem chi tiết →