Vật cầu nước Làng Vân là một lễ hội tổng hợp: có nghi lễ thờ Đức Thánh Tam Giang, ký ức mừng chiến thắng, tín ngưỡng cầu mùa, biểu tượng mặt trời và cuộc tranh cầu giàu tinh thần thượng võ trên sân bùn.
Một lễ hội chỉ có thể hiểu trong không gian Đền Vân
Vật cầu nước diễn ra trước Đền Vân, nơi cộng đồng thờ Đức Thánh Tam Giang. Trước khi bước vào cuộc tranh cầu, các hoạt động trình Thánh, dâng hương và ra mắt quân cầu xác lập tính thiêng của lễ hội. Vì thế, đây không đơn thuần là một môn thể thao dân gian trên bùn nước.
Tiếng trống, quả cầu, sân bùn, trang phục quân cầu và sự tham gia của dân làng đều nằm trong một trật tự nghi lễ. Tách cuộc tranh cầu khỏi đền và khỏi cộng đồng chủ thể sẽ làm mất phần quan trọng nhất của di sản.
Huyền tích mừng chiến thắng
Theo câu chuyện dân gian được lưu truyền, các tướng họ Trương theo Triệu Quang Phục chống quân Lương. Sau chiến thắng, họ còn giao đấu với lực lượng “quỷ đen” ở vùng đầm nước; bên thua phải quy phục. Người Làng Vân mở hội như một nghi thức mừng công, tưởng nhớ và tôn vinh sức mạnh chính nghĩa.
Đây là huyền tích dân gian, cần được giới thiệu bằng ngôn ngữ phù hợp. Giá trị của câu chuyện nằm ở cách cộng đồng diễn giải lịch sử, đạo lý trung nghĩa và niềm tin vào sự che chở của thần linh.
Tín ngưỡng cầu mùa và biểu tượng mặt trời
Quả cầu tròn thường được giải thích là biểu tượng của mặt trời, nguồn năng lượng và sự sống. Sân bùn hình thành từ đất và nước gợi liên tưởng tới ruộng đồng màu mỡ. Cuộc tranh cầu vì thế mang ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống bình an và sung túc.
Trong lễ hội năm 2026, hình ảnh phụ nữ gánh nước từ sông Cầu đổ vào sân tiếp tục làm nổi bật mối liên hệ giữa dòng sông, đất canh tác và nghi lễ. Đây là một ví dụ sinh động về văn hóa của cư dân nông nghiệp ven sông.
Tinh thần thượng võ và sức mạnh cộng đồng
Cuộc tranh cầu đòi hỏi sức khỏe, kỹ thuật, sự phối hợp và ý chí. Trên nền bùn trơn, một cá nhân khó có thể quyết định tất cả; mỗi giáp phải hỗ trợ nhau trong nâng, giữ, cản và đưa cầu về hố.
Tinh thần thượng võ ở đây không đồng nghĩa với bạo lực. Cuộc đấu được giới hạn bởi luật lệ, nghi thức và sự giám sát của cộng đồng. Sau tranh tài, các quân cầu trở lại quan hệ làng xóm; thắng thua nằm trong niềm vui chung của ngày hội.
Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Ngày 12/1/2022, Lễ hội Vật cầu nước Làng Vân được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 63/QĐ-BVHTTDL. Việc ghi danh xác nhận giá trị tiêu biểu của lễ hội, đồng thời nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong bảo vệ và trao truyền.
Di sản phi vật thể không chỉ là một “sản phẩm” để trình diễn. Nó bao gồm tri thức tuyển chọn quân cầu, cách chuẩn bị sân và quả cầu, nghi lễ, lời khấn, âm nhạc, ký ức và các quy tắc ứng xử.
Bảo tồn trong bối cảnh đông du khách
Sức hút truyền thông giúp lễ hội được biết đến rộng rãi nhưng cũng tạo áp lực về chen lấn, rác thải, quay phim, thiết bị bay và thương mại hóa. Ban tổ chức cần phân vùng rõ khu nghi lễ, khu khán giả, lối thoát, vị trí báo chí và khu dịch vụ. Người xem cần hiểu mình đang tham dự một không gian thiêng của cộng đồng. Không xâm nhập sân, không cản trở nghi lễ, không phát trực tiếp ở vị trí bị hạn chế và không sử dụng hình ảnh theo cách xúc phạm nhân vật. Khi du khách biết tôn trọng, hoạt động quảng bá mới thực sự góp phần bảo vệ di sản.