Nằm bên bờ Bắc sông Cầu, Làng Vân – tên cổ Yên Viên – là một không gian văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc. Ở đây, cảnh quan sông nước, hệ thống đình đền chùa, nghề nấu rượu, lễ hội Vật cầu nước và nếp sống cộng đồng cùng tồn tại như những lớp trầm tích nối quá khứ với hiện tại.
Một ngôi làng cổ trong không gian Kinh Bắc
Làng Vân hiện thuộc tổ dân phố Yên Viên, phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh. Trong nhiều tư liệu, làng còn được gọi là Yên Viên hoặc An Viên. Làng nằm trên dải đất ven bờ Bắc sông Cầu, một vị trí vừa tạo nên cảnh quan sơn thủy, vừa định hình sinh kế, giao thông và đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân từ nhiều thế hệ.
Sông Cầu không chỉ là đường ranh địa lý. Dòng sông từng kết nối Làng Vân với các làng ở bờ Nam, với bến đò, chợ quê và những mối giao hảo bền chặt. Không gian làng vì thế mang đặc trưng của một cộng đồng nông nghiệp ven sông: coi trọng nguồn nước, mùa màng, tình làng nghĩa xóm và các nghi lễ cầu cho cuộc sống yên lành, no đủ.
Những lớp di sản còn hiện diện
Làng Vân lưu giữ một hệ thống di sản vật thể và phi vật thể phong phú. Trong quần thể kiến trúc tín ngưỡng có đền, đình, chùa, văn chỉ, từ đường và những dấu tích của nhà cổ. Đền Vân gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tam Giang; chùa Diên Phúc, chùa Dộc và các công trình khác phản ánh đời sống tôn giáo, học hành, nghề nghiệp và tổ chức cộng đồng của làng qua nhiều thời kỳ.
Bên cạnh các công trình kiến trúc là những di sản sống: nghề nấu rượu truyền thống, lễ hội Vật cầu nước, tục kết chạ, phiên chợ Tam quan, các hình thức diễn xướng dân gian và nếp ứng xử cộng đồng. Giá trị của Làng Vân không nằm ở một di tích riêng lẻ mà ở mối liên hệ giữa cảnh quan, con người, ký ức và thực hành văn hóa.
Hai biểu tượng nhận diện Làng Vân
Nhắc đến Làng Vân, nhiều người nhớ trước hết tới rượu Làng Vân và lễ hội Vật cầu nước. Nghề rượu kết tinh kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu, làm men, lên men, chưng cất và bảo quản. Mỗi mẻ rượu là kết quả của lao động, kinh nghiệm cảm quan và sự truyền nghề trong gia đình, dòng họ.
Lễ hội Vật cầu nước lại biểu hiện sức mạnh cộng đồng và tinh thần thượng võ. Trên sân bùn trước Đền Vân, các quân cầu tranh quả cầu gỗ trong tiếng trống hội. Lễ hội gắn với tín ngưỡng cầu mùa, ước vọng mưa thuận gió hòa và ký ức tôn vinh các bậc tiền nhân có công hộ quốc, an dân. Năm 2022, lễ hội được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Làng Vân hôm nay
Trong nhịp sống hiện đại, Làng Vân vừa phát triển sản xuất, dịch vụ và hạ tầng, vừa đối diện yêu cầu bảo tồn bản sắc. Nghề truyền thống cần được chuẩn hóa về chất lượng và an toàn; di tích cần được tu bổ đúng nguyên tắc; lễ hội cần giữ vai trò chủ thể của cộng đồng; tư liệu cổ cần được kiểm kê, số hóa và xác minh nguồn gốc.
Bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ trong trạng thái bất động. Điều quan trọng là giúp những giá trị tốt đẹp tiếp tục hiện diện trong đời sống: người trẻ hiểu lịch sử làng, nghệ nhân có người kế nghiệp, khách tham quan được tiếp cận thông tin chính xác và người dân địa phương được hưởng lợi từ việc phát huy di sản.
Một lời mời trở về
Đến Làng Vân là đến với một làng quê mà di sản vẫn đang được thực hành. Du khách có thể tìm hiểu Đền Vân và không gian lễ hội, dạo qua những ngõ làng ven sông, nghe câu chuyện về nghề rượu, về tục kết chạ và phiên chợ cuối năm. Mỗi chuyến thăm nên được thực hiện với thái độ tôn trọng không gian thiêng, đời sống cư dân và quyền sở hữu tư liệu của cộng đồng. Website Làng Vân được xây dựng như một không gian số để kết nối các mảnh ghép ấy. Mỗi bức ảnh, câu chuyện, tài liệu hay lời kể được xác minh sẽ giúp hình ảnh Làng Vân trở nên đầy đặn hơn – không chỉ như một điểm đến, mà như một cộng đồng di sản đang sống và tiếp tục sáng tạo.